TÜRKİYE-AVRUPA BİRLİĞİ MALİ İŞBİRLİĞİ
1. ADAYLIK ÖNCESİ DÖNEM
Türkiye-AB mali işbirliği, ortaklık ilişkisinin başlangıcından Gümrük Birliği’nin tamamlanmasına kadar olan dönemde (1964-1996), esas olarak Mali Protokollerle yürütülmüştür. Türkiye’nin sosyal ve ekonomik gelişmesini teşvik amacıyla 1964-1981 yılları arasında üç Mali Protokol ile bir Tamamlayıcı Protokol imzalanmıştır. 1981 yılı sonrasında 600 milyon Euro tutarında Dördüncü Mali Protokol hazırlanmış, ancak Yunanistan’ın vetosu nedeniyle yürürlüğe girememiştir. Mali Protokoller kapsamındaki yardım türü ağırlıklı olarak hibelerden, ayrıca Avrupa Yatırım Bankası (AYB) ve Topluluk kaynaklı kredilerden oluşmaktadır. 32 yıllık bu dönemde 1.433 milyon Euro tutarında yardım öngörülmesine rağmen kullanılabilen yardım toplam 830 milyon Euro seviyesinde kalmıştır.
1 Ocak 1996’da tamamlanan Gümrük Birliği çerçevesinde ise, 1/95 sayılı Ortaklık Konseyi Kararı ile Türkiye’ye, AB bütçe kaynaklarından ve Topluluğun Akdeniz ülkelerine yönelik programından kredi ve hibe yardımları öngörülmüştür. 1996-1999 döneminde hibe yardımlar Bütçe Kaynaklı Yardım, MEDA, İdari İşbirliği Fonu gibi başlıklar altında toplanmış ve 768 milyon Euro’luk yardım öngörülmüştür. Ancak bu yardımın kullanımı Yunanistan’ın engellemesi nedeniyle 52 milyon Euro gibi düşük bir seviyede kalmıştır.
2. KATILIM ÖNCESİ YARDIM
Avrupa Birliği’nin Aralık 1999 tarihinde gerçekleştirdiği Helsinki Zirvesi’nde Türkiye’nin AB üyeliği adaylığının teyit edilmesiyle Türkiye-AB ilişkilerinde yeni bir sürece girilmiş ve bu gelişme Türkiye’ye sağlanan mali yardımın niteliği ve miktarında değişikliğe sebep olmuştur. Avrupa Birliği, bu süreçte Türkiye’nin diğer aday ülkelerle eşit koşullarda yer alacağını belirterek Aralık 2001’de kabul ettiği “Türkiye için Katılım Öncesi Mali Yardıma Yönelik Çerçeve Tüzük(1)” ile Türkiye’ye yapılacak hibe niteliğindeki mali yardımları tek bir çerçeve altında toplamıştır.
Çerçeve Tüzük’ten önce mali yardım; MEDA, Türkiye’ye Ekonomik ve Sosyal Kalkınma Yardımı ve Türkiye-AB Gümrük Birliği’ni Güçlendirme Yardımı olmak üzere üç ayrı bütçe kalemi altında toplanmıştı. Bu tüzükle mali yardımlar tek bir bütçe kalemine aktarılmıştır.
Türkiye için katılım öncesi mali yardım tüzüğü, ulaştırma ve çevre altyapısı ile bölgesel ve kırsal kalkınma programlarına yatırım dahil bu alanlardaki tüm programları desteklemektedir. Tek çerçeve tüzüğüne göre,
Yardım hibe niteliğindedir; proje ve programlar çerçevesinde sağlanır.
Hibe niteliğindeki yardım, katılıma yöneliktir, Katılım Ortaklığı Belgesi’ndeki esaslara dayanır ve üyelik kriterlerini yerine getirmeye yardımcı olur.
Proje yönetiminde merkezi olmayan yapılanma esastır.
Projenin gerçekleştireceği faaliyetlere bağlı olarak yapılacak sözleşmenin türü hizmet, mal, iş, hibe şeklinde sınıflandırılır.
Yardım, ortak finansman anlayışına dayanır.
Yardım, projelerin programlama sürecine de destek olur; iletişim hizmetleri, izleme, değerlendirme ve denetleme görevlerini kapsar.
Türkiye’nin yanı sıra üye ve aday ülkelerden gerçek ve tüzel kişiler yeni program çerçevesindeki ihalelere katılabilir.
Türk firmaları diğer adayların faydalandığı PHARE, ISPA, SAPARD, CARDS ve TACIS programları bünyesindeki projeler için açılacak ihalelere katılabilir.
Adaylıkla gündeme gelen bir başka husus ise yardım miktarının artırılması olmuştur.
AB tarafından Türkiye’ye 2000-2006 döneminde 1,04 milyar Euro olarak sağlanması öngörülen mali yardımın, AB Komisyonu’nun Ekim 2002 tarihinde sunduğu Strateji Belgesi’nde Türkiye’nin ihtiyacı doğrultusunda önemli miktarda artırılması öngörülmüştür.
Bu yaklaşım, Aralık 2002 tarihinde gerçekleştirilen Kopenhag Zirvesi’nde de Türkiye’nin 2004-2006 döneminde mali işbirliği çerçevesinde; 2004 yılında 250 milyon Euro, 2005 yılında 300 milyon Euro ve 2006 yılında 500 milyon Euro olmak üzere toplam 1,05 milyar Euro tutarında hibe niteliğinde mali yardım kullanmasına karar verilerek onaylanmıştır.
Böylece yardımların yıllık ortalaması da 177 milyon Euro’dan 250 milyon Euro’ya yükselmiştir.
Yıllar 2004 2005 2006 Toplam
Mali Yardım Miktarı 250 milyon € 350 milyon € 500 milyon € 1 050 milyon €
Bu yeni dönemde Avrupa Birliği tarafından sağlanacak mali yardımların Katılım Ortaklığı Belgesi ve Ulusal Program’da yer alan önceliklere uygun projeler kapsamında hayata geçirilmesi; ayrıca Türkiye’de de diğer aday ülkelerle aynı kurumsal yapılanmanın gerçekleştirilmesi, aynı terminolojinin kullanılması; üye devletlerin adaylarla ve adayların birbirleri ile ilişkilerinin güçlendirilmesi açısından “Merkezi Olmayan Yapılanma” oluşturulması gerekmiştir. Türkiye söz konusu yapılanmayı 2001 yılında kurmuştur(2).
3. KATILIM ÖNCESİ YARDIMDA ÖNCELİKLİ ALANLAR
Tek Çerçeve Tüzükte belirtilen esaslara göre diğer aday ülkelerde olduğu gibi Türkiye’de de mali yardım, Topluluk müktesebatına uyumun hızlandırılması ve Türkiye ekonomisinin dış pazardaki rekabet baskısıyla başa çıkma kapasitesinin geliştirilmesi için kurumsal yapının güçlendirilmesi ve yatırım konularına odaklanmaktadır. Topluluk, Türkiye’de sivil toplumun gelişmesi için destek vermekte, Türkiye ve AB arasında, Türkiye ve diğer aday ülkeler arasında ve Türkiye ile bölgedeki diğer ülkeler arasında sınır ötesi işbirliğini teşvik etmektedir.
3.1. Kurumsal Yapının Güçlendirilmesi
AB müktesebatının sadece kabul edilmesi değil, uygulamasının da bir kriter olması nedeniyle, aday ülke olarak Türkiye’nin üzerinde durması gereken konulardan biri AB müktesebatını benimseyecek ve uygulayacak yapılanmaların oluşturulmasıdır. Bu nedenle, idari kapasitenin güçlendirilmesi AB mali yardımları çerçevesinde de öncelikli bir konudur.
Eşleştirme, aday ülkelerin uyum sağladıkları AB mevzuatının hayata geçirilmesi sürecinde gerekli kurumsal yapıların oluşturulabilmesi için üye ülkelerin kamu kurum ve kuruluşlarında çalışan uzmanların, danışman olarak aday ülkelerde görevlendirilmesidir. Uzmanların uzun süreli eşleştirmede en az 12 ay, kısa süreli eşleştirmede ise en fazla 8 ay görevlendirilmesi ve aday ülkedeki ilgili kurumda, müktesebatın uygulanmasına yönelik kurumsal yapılanmaya ilişkin bir proje üzerinde çalışması yöntemine dayanmaktadır(3). Bu projeler, çoğu adalet ve içişleri ile mali sektör olmak üzere, çok geniş bir alanı kapsamaktadır.
TAIEX (Technical Assistance Information Exchange Office-Teknik Destek ve Bilgi Değişim Ofisi) Avrupa Birliği Komisyonu’nun Genişleme Genel Müdürlüğü’ne bağlı, aday ülkelere AB mevzuatı ile ilgili uyumlaştırma çalışmaları, mevzuatın uygulanması ve bu uygulamalar için gerekli idari yapıların oluşturulması konularında kısa süreli teknik destek vermektedir. Türkiye 15 Mart 2002 tarihinde TAIEX bütçesine dahil edilmiştir. TAIEX ofisinin tüm faaliyetleri ile ilgili koordinasyon Avrupa Birliği Genel Sekreterliği tarafından yürütülmektedir. TAIEX hizmetleri kısaca şu başlıklar altında toplanabilir:
Uzman sağlanması
Çalışma toplantısı, seminerler
Çalışma ziyareti, inceleme gezileri
3.2. Yatırıma Destek
Katılım öncesi yardımın bir parçası olan yatırım desteği;
i. müktesebatın uygulanmasına olanak sağlayacak olan düzenleyici altyapının oluşturulması için gerekli ortak yatırım ile
ii. ekonomik ve sosyal uyumu desteklemek için yatırım olmak üzere iki şekilde gerçekleşmektedir.
Ortak Yatırım
Kurumsal kapasitenin desteklenmesiyle işbirliği içerisinde ve proje için gerekli malzemeyi sağlayan yatırımlardır.
• Belirli standartları ölçen kurumlar için gerekli teçhizat (laboratuvar vb.)
• Adalet ve içişleri projeleri (Birliğin sınır bölgelerindeki ekonomik durumun ve kontrol mekanizmalarının güçlendirilmesine yönelik projelere önem verilmektedir.)
• Gıda güvenliği, halk sağlığı ve veteriner kontrolleri için gerekli teçhizat.
Ekonomik ve Sosyal Uyuma Destek
Kurumsal kapasitenin artırılması ve ortak yatırım öncelikli alanlardır. Ancak ekonomik ve sosyal uyuma da destek verilmektedir. Bu destek üç şekilde olmaktadır.
• KOBİ’ler öncelikli olmak üzere özel sektöre destek vererek üretici sektörlerin faaliyetlerini artırmak ve sınai açıdan yeniden yapılanmalarına katkıda bulunmak.
• Ekonomik ve sosyal uyumla bağlantılı insan kaynaklarını geliştirmek, istihdamı desteklemek ve sosyal dışlanmayı önlemek.
• İşle (sanayi, tarım vb.) ilgili altyapıyı güçlendirmek ve bölgesel kalkınmaya katkıda bulunmak.
4. KATILIM ÖNCESİ YARDIMA YÖNELİK TÜRKİYE’DEKİ SİSTEM: MERKEZİ OLMAYAN YAPILANMA
Merkezi Olmayan Yapılanma, son sorumluluğun AB Komisyonu’nda olması şartıyla, Türkiye’ye yönelik AB mali yardımlarının yönetim ve sorumluluğunun Türkiye’ye devredilmesini sağlayan mekanizmadır.
Bu yapılanma içinde birimler arasında farklılaşma ve birbirini kontrol ve denetim ön plana çıkmaktadır. Mali işbirliğinin programlama, uygulama, izleme ve denetim aşamalarının farklı birimler tarafından ancak sıkı bir koordinasyon içinde yürütülmesi esas alınmaktadır. Söz konusu yapılanmanın birimleri şu şekildedir;
4.1. Ulusal Mali Yardım Koordinatörü
• Katılım süreci ile Topluluk mali kaynakları arasında ilişkiyi sağlamak ve Topluluk kaynaklarının izleme ve değerlendirmesini yapmak Ulusal Mali Yardım Koordinatörünün sorumluluğundadır.
Ulusal Mali Yardım Koordinatörünün sekreterya hizmetlerini Avrupa Birliği Genel Sekreterliği yürütmektedir.
4.2. Ulusal Fon
Ulusal Fon, yardımın aktarımını sağlayan ve muhasebesini tutan birimdir. Hazine Müsteşarlığı bu görevi üstlenmiştir
4.3. Ulusal Yetkilendirme Görevlisi
Ulusal Fonu yönetir. Bu görevi Ekonomiden Sorumlu Devlet Bakanı yerine getirmektedir. Tüm AB fonları için bir mali raporlama sistemi oluşturan Ulusal Yetkilendirme Görevlisi, fonların kullanımından Komisyon’a karşı sorumludur.
4.4. Merkezi Finans ve İhale Birimi
Birimin görevleri, kurumsal yapılanma projeleri ve diğer projeler kapsamında ihale açılması, ihalelerin sonuçlandırılması ve AB fonlarının proje bazında uygulayıcı kuruluşa aktarılmasını kapsayan “Proje Uygulaması” dönemindeki tüm işlemleri kapsamaktadır. Bu birimin başkanı, Programlama Yetkilendirme Görevlisi olarak tanımlanmaktadır.
4.5. Uygulama Birimleri
Merkezi Finans ve İhale Birimine ek olarak ekonomik ve sosyal uyum projelerinin ihale ve sözleşme işlemlerinde sınırlı sayıda uygulama birimine ihtiyaç duyulmuştur. Uygulama birimleri yatırım destek projeleri ve gerekli görüldüğü takdirde diğer projeler için ihaleye çıkma, sözleşme yapma ve teknik uygulamaları gerçekleştirmekle yükümlüdür.
4.6. Mali İşbirliği Komitesi
Mali İşbirliği ile ilgili olarak yürütülen çalışmalar arasında gerekli uyumu sağlamak üzere Mali İşbirliği Komitesi kurulmuştur.
Mali İşbirliği Komitesi; Dışişleri Bakanlığı, Maliye Bakanlığı, Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı, Hazine Müsteşarlığı ve Avrupa Birliği Genel Sekreterliği temsilcilerinden oluşmaktadır. Komiteye, Ulusal Mali Yardım Koordinatörü veya görevlendireceği temsilcisi başkanlık etmektedir. Komitenin sekreterya hizmetleri Avrupa Birliği Genel Sekreterliği tarafından yürütülmektedir.
4.7. Ortak İzleme Komitesi
Ortak İzleme Komitesi, Ulusal Yetkilendirme Görevlisi, Mali İşbirliği Komitesi ve Avrupa Birliği Komisyonu temsilcilerinden oluşmaktadır. Ortak İzleme Komitesi yılda en az bir kez toplanarak programları gözden geçirmektedir.
5. KATILIM ÖNCESİ YARDIM ÇERÇEVESİNDEKİ PROGRAMLARA BAŞVURU VE UYGULAMA SÜRECİ
Katılım öncesi yardım çerçevesinde yıllık öncelikler, hedefler ve programlar belirlendikten sonra teklif çağrıları ve ihale duyuruları yayımlanmaktadır. Avrupa Komisyonu’nun Türkiye’ye sağladığı katılım öncesi mali yardım, iş, malzeme ve hizmet ihaleleri yoluyla kullandırılmaktadır. İhale niteliği taşımayan, ancak AB’nin dış yardım sisteminde ihale olarak değerlendirilen katılım öncesi yardım kapsamdaki hibe finansman olanakları teklif çağrısı ilanıyla kamuoyuna duyurulmaktadır(4) .
Başvurular yapılırken Avrupa Komisyonu’nun genel değerlendirme kriterlerinin göz önünde bulundurulması gerekmektedir. AB Komisyonu proje seçiminde, ihale ve sözleşme prosedüründe ön kontrol yetkisini kullanmaktadır. Teklifler ancak ihale duyurusu, ihale daveti veya teklif çağrısına cevap olarak ve teklif çağrısında belirtilen kuruma yapılabilmektedir.
Katılım Öncesi Yardımın Yararlanıcıları
İhalelere katılım Türkiye’nin yanı sıra, üye ve aday ülkelerden tüm gerçek ve tüzel kişilere açıktır. Katılım öncesi yardımın yararlanıcıları sadece Türk Hükümeti, kamu kurum ve kuruluşları ile sınırlı olmayıp, yerel yönetimler, iş dünyası temsilci örgütleri (meslek örgütleri vb.), sosyal tarafları temsil eden kuruluşlar (sendikalar), KOBİ’ler, dernekler, vakıflar, kar amacı gütmeyen örgütler gibi sivil toplum kuruluşlarıdır. Belirli bir programa teklif sunabileceklerin tam listesi o projenin ihale duyurusunda veya teklif çağrısında belirtilmektedir.
6. 2007-2013 DÖNEMİ AB MALİ PERSPEKTİFİNDE YENİ “KATILIM ÖNCESİ ARAÇ”
AB Komisyonu’nun teklifi uyarınca, Konsey 17 Temmuz 2006 tarihinde yeni bir Katılım Öncesi Mali Aracın (IPA) kurulmasını öngören tüzüğü kabul etmiştir. 2007-2013 mali perspektifinde Global bir Aktör olarak AB başlığı altında yer alan ve yürürlükteki beş mali yardım programı olan PHARE, ISPA, SAPARD, Türkiye Katılım Öncesi Mali Yardımı ve CARDS’ın 1 Ocak 2007 itibariyle yerini alacak olan IPA, aday ülkeler Türkiye, Hırvatistan ve Makedonya’ya ayrıca potansiyel aday ülkeler olarak değerlendirilen Batı Balkan ülkelerine (Arnavutluk, Bosna-Hersek, Karadağ ve Sırbistan) yönelik harcamaları kapsayacaktır. Böylece yardımdan yararlanacak bölgeler tanınmış aday ülkeler ve potansiyel aday ülkeler olmak üzere iki kategoriye ayrılacaktır. Yeni Katılım Öncesi Araç, kurumsal yapının güçlendirilmesi, bölgesel ve sınır ötesi işbirliği, bölgesel kalkınma, insan kaynaklarının geliştirilmesi, kırsal kalkınma alanlarına odaklanacaktır. IPA, söz konusu ülkelere 2007-2013 arasında kabul edilen bütçe uyarınca 11.468 milyar € değerinde mali yardım sağlayacak, yardım miktarı aynı süre içinde yıldan yıla artış gösterecektir.
DİPNOTLAR
Türkiye için katılım öncesi mali yardımı, 17 Aralık 2001 tarih ve 2500/2001/EC sayılı Konsey Tüzüğü ile 26 Şubat 2001 tarih ve 390/2001/ EC sayılı Konsey Tüzüğü düzenlemektedir.
18 Temmuz 2001 tarih ve 2001/ 41 sayılı Başbakanlık Genelgesi
Avrupa Birliği Müktesebatının Üstelenilmesine İlişkin Türkiye Ulusal Programı (24 Temmuz 2003)
Teklif çağrıları ve ihale duyuruları AB Komisyonu Türkiye Delegasyonu’nun web sayfasında yayınlanmaktadır: http://www.deltur.cec.eu.int/
|
